Poznaj objawy, przyczyny, opcje leczenia i profilaktykę zapalenia otrzewnej. Dowiedz się, jak wygląda diagnostyka tej groźnej choroby jamy brzusznej.
Spis treści
- Czym jest zapalenie otrzewnej? Definicja i rodzaje
- Najczęstsze przyczyny zapalenia otrzewnej
- Objawy zapalenia otrzewnej – na co zwrócić uwagę?
- Diagnostyka zapalenia otrzewnej – niezbędne badania
- Nowoczesne metody leczenia zapalenia otrzewnej
- Profilaktyka i możliwe powikłania zapalenia otrzewnej
Czym jest zapalenie otrzewnej? Definicja i rodzaje
Zapalenie otrzewnej (łac. peritonitis) to poważny stan zapalny obejmujący otrzewną – cienką, półprzepuszczalną błonę surowiczą wyściełającą jamę brzuszną oraz otaczającą narządy w niej się znajdujące. Otrzewna stanowi barierę ochronną przed rozprzestrzenianiem się infekcji w obrębie jamy brzusznej, uczestniczy także w absorpcji substancji i produkcji płynu surowiczego, który umożliwia swobodne przesuwanie się narządów trzewnych. W momencie naruszenia tej integralnej struktury, na przykład przez przerwanie ciągłości narządów, uraz czy obecność drobnoustrojów, może dojść do rozwinięcia się zapalenia, co skutkuje gwałtowną reakcją obronną organizmu. W praktyce klinicznej zapalenie otrzewnej jest traktowane jako jeden z najgroźniejszych stanów ostrych jamy brzusznej, wymagający niezwłocznej diagnostyki oraz intensywnego leczenia.
Klasyfikując zapalenie otrzewnej, wyróżnia się dwie zasadnicze grupy: pierwotne (samoistne) i wtórne. Pierwotne zapalenie otrzewnej rozwija się bez uchwytnej lokalnej przyczyny w obrębie jamy brzusznej, najczęściej w wyniku przemieszczenia drobnoustrojów z krwi (bakteriemia) lub przez ciągłość z narządów miednicy (szczególnie u kobiet), i jest stosunkowo rzadkie. Typowe przypadki pierwotnego zapalenia otrzewnej występują u dzieci z zespołem nerczycowym, pacjentów z marskością wątroby lub u osób poddawanych dializom otrzewnowym – w tej grupie dominują zakażenia bakteryjne takie jak Escherichia coli, Streptococcus pneumoniae czy Enterococcus. Zdecydowanie częściej występuje wtórne zapalenie otrzewnej, związane z bezpośrednim wniknięciem drobnoustrojów, enzymów trawiennych, żółci lub treści jelitowej do jamy otrzewnej, najczęściej na skutek perforacji ściany przewodu pokarmowego w przebiegu takich chorób jak zapalenie wyrostka robaczkowego, choroba wrzodowa żołądka lub dwunastnicy, perforacja jelita grubego, pęknięcie uchyłku Meckela, powikłanie pooperacyjne lub pourazowe, czy też przekłucie narządu w wyniku urazu. Charakterystyczne dla wtórnego zapalenia otrzewnej jest udział mieszaniny drobnoustrojów, zarówno tlenowych jak i beztlenowych, co znacznie komplikuje przebieg procesu chorobowego i wymaga kompleksowego leczenia. Wyróżnia się również trzecią kategorię – zapalenie otrzewnej trzeciorzędowe, które towarzyszy przewlekłym i nawracającym infekcjom, najczęściej u osób mocno obciążonych chorobami przewlekłymi lub po długotrwałej hospitalizacji, często wywoływane przez drobnoustroje o zwiększonej oporności na leczenie oraz grzyby. W obrębie wyżej wymienionych rodzajów istotne jest także rozróżnienie zapalenia uogólnionego, które obejmuje całość lub większość otrzewnej – pogarszając znacząco rokowanie pacjenta, od ograniczonych postaci miejscowych – czyli odgraniczonych zapaleń, takich jak ropnie okołowyrostkowe czy okołowątrobowe, gdzie proces zapalny jest zamknięty przez sąsiednie narządy lub struktury anatomiczne. Nie wolno zapominać, że przebieg i nasilenie zapalenia mogą być skrajnie różne w zależności od przyczyny, typu zakażenia, szybkości rozwoju procesu patologicznego, obecności współistniejących chorób oraz stanu immunologicznego chorego. Z tego względu właściwa identyfikacja rodzaju zapalenia otrzewnej oraz jego umiejscowienia jest kluczowa dla wdrożenia odpowiedniej strategii terapeutycznej i zapobiegania poważnym powikłaniom, takim jak posocznica (sepsa), niewydolność wielonarządowa czy wstrząs.
Najczęstsze przyczyny zapalenia otrzewnej
Zapalenie otrzewnej może być spowodowane przez wiele czynników, jednak do najczęstszych należą perforacje przewodu pokarmowego oraz zakażenia bakteryjne w obrębie jamy brzusznej. Najczęściej spotykanym rodzajem zapalenia otrzewnej jest jego postać wtórna, rozwijająca się w wyniku przedostania się drobnoustrojów lub innych substancji drażniących do jamy otrzewnej. Jedną z głównych przyczyn są perforacje narządów jamy brzusznej, zwłaszcza takich jak wyrostek robaczkowy (ostry atak wyrostka prowadzący do jego pęknięcia), wrzód żołądka lub dwunastnicy (którego perforacja powoduje wylanie treści żołądkowej lub jelitowej do otrzewnej) czy niedrożność przewodu pokarmowego mogąca skutkować rozerwaniem ściany jelita. Do innych nieco rzadszych, ale równie groźnych przyczyn zalicza się perforacje jelita grubego w przebiegu uchyłkowatości, choroby Leśniowskiego-Crohna czy wrzodziejącego zapalenia jelita grubego. Zapalenie otrzewnej może rozwijać się także w przebiegu martwicy tkanek, powikłań pooperacyjnych lub urazów brzucha, zarówno tych otwartych, jak i zamkniętych. Również zabiegi chirurgiczne, takie jak resekcje narządów wewnętrznych, niekiedy wiążą się z ryzykiem uszkodzenia otrzewnej i wprowadzenia drobnoustrojów do jamy brzusznej, co stwarza dogodne warunki do rozwoju infekcji o ciężkim przebiegu. Do drugiej grupy należy pierwotne zapalenie otrzewnej, które rozwija się bez wyraźnej, miejscowej przyczyny w obrębie jamy brzusznej. Najczęściej dotyczy osób z zaburzeniami odporności, przewlekłymi chorobami wątroby, szczególnie w zaawansowanej marskości, gdy w jamie brzusznej gromadzi się płyn (wodobrzusze). W takich przypadkach mechanizmy obronne otrzewnej są upośledzone, a drobnoustroje, najczęściej bakterie Gram-ujemne (np. Escherichia coli), mogą przez ścianę jelita lub poprzez krwiobieg przeniknąć do jamy brzusznej i wywołać stan zapalny. U dzieci pierwotne zapalenie może mieć związek z zespołem nerczycowym, gdzie hipoalbuminemia sprzyja rozwojowi infekcji. Warto wspomnieć również o trzeciorzędowym zapaleniu otrzewnej, które dotyczy głównie pacjentów z długotrwałą hospitalizacją, przewlekle leczonych antybiotykami lub z upośledzeniem odporności. Tutaj zakażenie powraca mimo wcześniejszego leczenia, często wywołane jest przez drobnoustroje oporne na antybiotyki lub patogeny nietypowe, takie jak grzyby czy wielooporne szczepy bakterii.
Do mniej oczywistych, lecz nie mniej istotnych przyczyn zapalenia otrzewnej zaliczają się zakażenia narządów znajdujących się w miednicy mniejszej, zwłaszcza u kobiet w wieku rozrodczym. Zapalenie przydatków (jajników i jajowodów), czy powikłania poporodowe mogą być źródłem infekcji szerzącej się do otrzewnej. Podobną drogą infekcja może rozwinąć się w przypadku perforacji pęcherza moczowego lub ostrego zapalenia pęcherzyka żółciowego, zwłaszcza jeśli dojdzie do jego pęknięcia. U osób dializowanych, zwłaszcza poddawanych dializie otrzewnowej, ryzyko zapalenia otrzewnej jest wyraźnie podwyższone – źródłem zakażenia jest tu często niewłaściwa technika wykonywania zabiegów lub skażenie sprzętu. Nie wolno również zapominać o przypadkach, w których do zakażenia dochodzi w wyniku przenikania bakterii do otrzewnej drogą krwiopochodną, na przykład w przebiegu bakteryjnej infekcji ogólnoustrojowej, jak sepsa, czy rzadziej jako powikłanie gruźlicy otrzewnej. W każdym przypadku rozwoju zapalenia otrzewnej niezwykle istotne znaczenie ma szybkie rozpoznanie przyczyny pierwotnej, gdyż warunkuje to odpowiedni dobór strategii leczenia i minimalizuje ryzyko powikłań. Często objawy wskazujące na zapalenie otrzewnej pojawiają się nagle i mają charakter alarmujący, dlatego niezbędna jest szczegółowa diagnostyka w celu ustalenia źródła zakażenia. W praktyce klinicznej najwięcej przypadków to infekcje pochodzenia jelitowego, zwłaszcza związane z uszkodzeniem ciągłości ścian przewodu pokarmowego, jednak równie niebezpieczne są powikłania po operacjach, infekcje narządów miednicy lub dializ oraz przewlekłe choroby osłabiające odporność organizmu. Zrozumienie, jakie mechanizmy i czynniki prowadzą do rozwoju zapalenia otrzewnej, pozwala wdrożyć działania profilaktyczne, a także szybciej rozpoznać alarmujące objawy i rozpocząć skuteczną terapię.
Objawy zapalenia otrzewnej – na co zwrócić uwagę?
Zapalenie otrzewnej charakteryzuje się zespołem objawów o różnym nasileniu, które mogą rozwijać się gwałtownie lub narastać stopniowo, zależnie od przyczyny i rozległości procesu zapalnego. Najbardziej charakterystycznym i powszechnym objawem jest silny, nagły ból brzucha, który często pojawia się niespodziewanie i ma tendencję do szybkiego pogłębiania się. Ból zwykle ma charakter rozlany, obejmuje całą jamę brzuszną lub nasila się w określonym jej obszarze, zwłaszcza jeśli zapalenie ma tło miejscowe, np. przy perforacji wyrostka robaczkowego. W miarę postępu zapalenia otrzewnej dolegliwości bólowe przechodzą w tzw. ból deskowaty, czyli permanentne, silne napięcie mięśni brzucha prowadzące do tzw. brzucha twardego jak deska – jest to wyraz odruchowej obrony mięśniowej organizmu przed rozszerzaniem się procesu zapalnego. Niejednokrotnie pacjent sam stara się unieruchomić tułów i ograniczyć ruchy oddechowe, siadając z podkurczonymi nogami lub kładąc się na boku, ponieważ ruchy nasilają odczuwany ból. Do tego mogą dochodzić objawy ze strony przewodu pokarmowego, takie jak nudności, uporczywe wymioty, utrata apetytu i wzmożone pragnienie, często prowadzące do odwodnienia. Typowe są także zatrzymanie gazów i stolca, a w skrajnych przypadkach – objawy porażenia jelit, powodujące całkowity bezwład przewodu pokarmowego. W przypadku rozwoju uogólnionego zakażenia objawy miejscowe ustępują obrazowi nasilającej się niewydolności ogólnoustrojowej, pojawia się tachykardia, przyspieszony oddech, osłabienie, nadmierna potliwość oraz spadek ciśnienia tętniczego, niekiedy prowadzący do wstrząsu septycznego. Warto także zwrócić uwagę na wysoką gorączkę, w niektórych przypadkach przebiegającą z dreszczami, choć jej całkowity brak nie wyklucza procesu zapalnego – szczególnie u pacjentów w podeszłym wieku lub z osłabioną odpornością reakcja gorączkowa może być słaba lub nieobecna. Jednym z ewidentnych sygnałów alarmowych, który powinien skłonić do pilnej konsultacji medycznej, są również wyraźne zaburzenia świadomości, majaczenia, trudności w skupieniu uwagi oraz nagłe pogorszenie ogólnego stanu zdrowia.
Obraz kliniczny zapalenia otrzewnej obejmuje szereg objawów, które można zaobserwować podczas badania lekarskiego i samoobserwacji. W trakcie palpacji brzucha uwidacznia się obrona mięśniowa – pacjent przejawia silny opór i ból przy każdym dotyku powłok brzusznych, a lekarz może wyczuć bolesność rozlaną lub miejscową, czasem charakterystyczne objawy otrzewnowe, takie jak dodatni objaw Blumberga (nasilenie bólu przy nagłym oderwaniu ręki od ściany brzucha) czy objaw kaszlowy (wzmożenie dolegliwości podczas kaszlu). Często dodatkowo odnotowuje się przyspieszoną akcję serca, płytki, przyspieszony oddech oraz objawy dehydratacji widoczne w suchym języku, zapadniętych oczodołach, obniżonej elastyczności skóry czy zmniejszonej ilości oddawanego moczu. Niepokojącym sygnałem jest także pojawienie się objawów ogólnych zatrucia organizmu toksynami bakteryjnymi. Szczególną uwagę powinni zachować pacjenci z chorobami współistniejącymi (np. przewlekła niewydolność nerek, cukrzyca, marskość wątroby), gdyż u nich objawy mogą mieć nietypowy, skąpy przebieg i być maskowane przez podstawową chorobę. U dzieci, osób starszych i pacjentów immunoniekompetentnych zapalenie otrzewnej często manifestuje się mniej specyficznymi symptomami, jak apatia, brak łaknienia, ogólne złe samopoczucie lub zaburzenia orientacji, co dodatkowo utrudnia właściwą interpretację symptomów. Należy także pamiętać, że obecność cewnika dializacyjnego lub przebytych operacji brzusznych zwiększa ryzyko rozwoju tej groźnej choroby, a pojawienie się pierwszych symptomów w tej grupie wymaga szybkiej reakcji medycznej. Symptomy zapalenia otrzewnej są groźne i mogą błyskawicznie prowadzić do powikłań, dlatego kluczowe jest szybkie rozpoznanie ich u siebie lub bliskiej osoby oraz jak najszybsze zgłoszenie się do lekarza. Integralną częścią obrazu zapalenia otrzewnej są także wyniki badań laboratoryjnych i obrazowych, które w połączeniu z opisanymi objawami pozwalają postawić trafną diagnozę oraz rozpocząć leczenie ratujące życie.
Diagnostyka zapalenia otrzewnej – niezbędne badania
Diagnostyka zapalenia otrzewnej wymaga kompleksowego i wieloetapowego podejścia, które pozwala nie tylko potwierdzić obecność stanu zapalnego w jamie brzusznej, ale także zidentyfikować jego przyczynę oraz ocenić stopień zaawansowania choroby. Proces diagnostyczny rozpoczyna się od dokładnego zebrania wywiadu medycznego i szczegółowego badania fizykalnego, które odgrywa kluczową rolę w rozpoznaniu zapalenia otrzewnej. Lekarz zwraca uwagę na objawy takie jak nagły, silny ból brzucha, braku perystaltyki jelit, twardość i napięcie mięśni brzucha (tzw. brzuch deskowaty), czy objawy otrzewnowe pojawiające się podczas badania palpacyjnego. W przypadku podejrzenia tego poważnego powikłania ustalane są także czynniki ryzyka obecności zakażenia, takie jak przebyte operacje, dializa otrzewnowa, choroby przewlekłe albo wcześniejsze epizody perforacji przewodu pokarmowego. Oprócz badania klinicznego niezbędne jest zlecenie szerokiego panelu badań laboratoryjnych. Najczęściej wykonywane są oznaczenia morfologii krwi z rozmazem, stężenia białka C-reaktywnego (CRP), prokalcytoniny i OB, które wskazują na aktywny proces zapalny w organizmie. Typowe są również wzrosty liczby leukocytów (leukocytoza) oraz zaburzenia elektrolitowe wynikające z wymiotów i odwodnienia. U pacjentów z rozległym zapaleniem otrzewnej obserwowane bywają zmiany w parametrach funkcji nerek i wątroby, zaburzenia kwasowo-zasadowe oraz cechy rozpoczynającej się sepsy; stąd często wykonuje się również gazometrię i ocenę enzymów wątrobowych oraz nerkowych. U osób z dializą otrzewnową wykonuje się badanie płynu dializacyjnego, którego zmętnienie oraz wzrost liczby komórek wskazują na etiologię infekcyjną.
Kluczową rolę w procesie potwierdzenia rozpoznania i zlokalizowania źródła zapalenia mają badania obrazowe. Podstawowym badaniem pierwszego rzutu jest ultrasonografia jamy brzusznej (USG), która pozwala na ocenę obecności wolnego płynu – zwłaszcza w miednicy i przestrzeniach okołojelitowych – uwidocznienie perforacji przewodu pokarmowego, zbiorników ropnych czy zmian zapalnych w obrębie narządów miąższowych. W sytuacjach, gdy wyniki USG są niejednoznaczne lub istnieje podejrzenie powikłań, wykonuje się tomografię komputerową (TK) jamy brzusznej z kontrastem – to badanie zapewnia dużo większą precyzję, umożliwia identyfikację przyczyny zapalenia (np. perforacja jelita, ropień, uraz narządu miąższowego) oraz ocenę rozległości procesu zapalnego. W niektórych przypadkach użyteczne może być zdjęcie radiologiczne jamy brzusznej w pozycji stojącej w celu wykrycia powietrza pod przeponą, które jest typowym objawem perforacji przewodu pokarmowego. Kiedy diagnostyka obrazowa nie przynosi rozstrzygających odpowiedzi, a także w sytuacji narastającego zaawansowania objawów, możliwe jest zastosowanie laparoskopii diagnostycznej, pozwalającej nie tylko na bezpośrednią ocenę stanu otrzewnej i narządów jamy brzusznej, ale również na pobranie materiału do badań mikrobiologicznych i wdrożenie interwencji terapeutycznych. Materiał z płynu otrzewnowego lub wymazów ropnych poddawany jest badaniom bakteriologicznym z antybiogramem i oceną obecności grzybów lub innych nietypowych patogenów, co pozwala na celowane wdrożenie antybiotykoterapii. Diagnostyka zapalenia otrzewnej obejmuje zatem nie tylko rozpoznanie samego procesu zapalnego, ale i wyjaśnienie jego etiologii, stopnia nasilenia oraz powikłań systemowych. W przypadkach szczególnych, takich jak u pacjentów z obniżoną odpornością lub przewlekłymi chorobami narządów wewnętrznych, konieczne bywa uzupełnienie badań o testy serologiczne i immunologiczne. Warto pamiętać, że skuteczność leczenia zapalenia otrzewnej w dużej mierze zależy od szybkości i precyzji diagnostyki, dlatego każdy pacjent z podejrzeniem tej choroby wymaga natychmiastowej, wieloetapowej i interdyscyplinarnej oceny umożliwiającej wybór najskuteczniejszej strategii terapeutycznej.
Nowoczesne metody leczenia zapalenia otrzewnej
Współczesna medycyna oferuje pacjentom z zapaleniem otrzewnej skuteczne, zindywidualizowane metody terapeutyczne, których wybór zależy od stopnia zaawansowania choroby, jej przyczyny oraz stanu ogólnego pacjenta. Podstawą leczenia pozostaje szybka stabilizacja chorego, obejmująca intensywną opiekę nad funkcjami życiowymi – szczególnie monitorowanie gospodarki wodno-elektrolitowej, utrzymanie odpowiedniego nawodnienia oraz wsparcie pracy serca i nerek. Dla większości pacjentów leczenie rozpoczyna się natychmiastowym wprowadzeniem szerokospektralnej antybiotykoterapii dożylnej, obejmującej zarówno bakterie Gram-ujemne, Gram-dodatnie, jak i ewentualne drobnoustroje beztlenowe. W związku z rosnącą opornością bakterii na standardowe antybiotyki, nowoczesne schematy leczenia często uwzględniają leki nowej generacji oraz monitorowanie ich skuteczności przy pomocy szybkich testów mikrobiologicznych, dzięki czemu możliwa jest szybsza modyfikacja terapii względem uzyskanego antybiogramu. Ważnym aspektem jest identyfikacja źródła infekcji: zapalenie otrzewnej wywołane perforacją narządu (np. żołądka, ściany jelita, pęcherzyka żółciowego) wymaga natychmiastowej interwencji chirurgicznej, mającej na celu usunięcie ogniska zakażenia i zahamowanie rozprzestrzeniania się bakterii w jamie brzusznej. Współczesna chirurgia korzysta z zaawansowanych technik minimalnie inwazyjnych, takich jak laparoskopia, która pozwala nie tylko szybko zidentyfikować źródło problemu, lecz także wykonać skuteczne płukanie jamy otrzewnej oraz zamknięcie perforacji, co przekłada się na mniejsze ryzyko powikłań, krótszy pobyt w szpitalu i szybszy powrót pacjenta do zdrowia. Tam, gdzie sytuacja kliniczna wymaga bardziej rozległych działań, wykonywane są zabiegi klasyczne metodą laparotomii, w tym resekcje zmienionych chorobowo fragmentów narządów lub drenaż stref ropnych.
Oprócz tradycyjnych metod operacyjnych i antybiotykoterapii, coraz większego znaczenia nabierają również procedury wspierające, takie jak intensywna opieka przeciwzakrzepowa, zastosowanie nowoczesnych leków immunomodulujących, a także indywidualnie dostosowane strategie żywieniowe. Współczesne protokoły leczenia skupiają się na wczesnym wdrożeniu odżywiania dojelitowego lub pozajelitowego, co jest niezbędne w przypadku dłuższej niewydolności przewodu pokarmowego oraz przyczynia się do poprawy wyników leczenia i ograniczenia częstości powikłań metabolicznych. W sytuacji zaawansowanego stanu zapalnego często wykorzystuje się zaawansowane techniki płukania jamy otrzewnej specjalistycznymi roztworami oraz nowoczesne formy drenażu – w tym systemy oparte na podciśnieniu (VAC – Vacuum-Assisted Closure), które skutecznie ograniczają rozwój infekcji oraz sprzyjają lepszemu gojeniu się tkanek. Ważnym elementem zaawansowanej terapii jest także stały monitoring parametrów życiowych w warunkach oddziału intensywnej terapii, gdyż ciężki przebieg zapalenia otrzewnej wymaga wzmożonej kontroli nad funkcją serca, nerek oraz układu oddechowego, a także zastosowania leczenia wspomagającego, takiego jak dializoterapia, hemofiltracja czy nowoczesne techniki wspierania oddychania (np. wentylacja nieinwazyjna oraz techniki wysokoprzepływowe). Dynamicznie rozwijająca się diagnostyka laboratoryjna i obrazowa umożliwia szybkie wykrycie powikłań, takich jak ropnie w jamie brzusznej, niewydolność narządów czy rozwój zespołu niewydolności wielonarządowej (MODS), co pozwala na natychmiastowe wdrożenie ukierunkowanej terapii. Kolejnym ważnym krokiem jest stosowanie terapii wspomagających, np. preparaty wspierające mikrobiom jelitowy czy terapie immunomodulujące, zwłaszcza u pacjentów z niedoborami odporności, przewlekłymi chorobami albo po rozległych zabiegach chirurgicznych. Postęp w dziedzinie medycyny spowodował, że leczenie zapalenia otrzewnej to dziś złożony, interdyscyplinarny proces, wymagający ścisłej współpracy chirurga, anestezjologa, mikrobiologa, farmakologa oraz dietetyka klinicznego, czego celem jest nie tylko ratowanie życia pacjenta, ale również minimalizacja długoterminowych konsekwencji oraz poprawa jakości dalszego funkcjonowania po przebytej chorobie.
Profilaktyka i możliwe powikłania zapalenia otrzewnej
Skuteczna profilaktyka zapalenia otrzewnej opiera się na ograniczaniu czynników ryzyka oraz szybkim reagowaniu na objawy sygnalizujące zagrożenie integralności przewodu pokarmowego czy innych narządów jamy brzusznej. Najważniejsze elementy obejmują wczesne wykrywanie oraz leczenie schorzeń mogących prowadzić do perforacji narządów, takich jak zapalenie wyrostka robaczkowego, wrzodziejące zapalenie jelit, choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy czy nowotwory przewodu pokarmowego. Regularne kontrole u osób z przewlekłymi chorobami wątroby, takimi jak marskość, umożliwiają wczesne rozpoznawanie wodobrzusza oraz wdrażanie profilaktyki pierwotnego zapalenia przez stosowanie odpowiednich antybiotyków (np. u pacjentów z wysokim ryzykiem samoistnego bakteryjnego zapalenia otrzewnej). U pacjentów dializowanych otrzewnowo podstawę stanowi zachowanie aseptyki, edukacja dotycząca właściwego przeprowadzania zabiegów i ścisłe monitorowanie miejsc wkłucia, ponieważ każda nieprawidłowość techniczna czy nieuwaga może skutkować zakażeniem o piorunującym przebiegu. Istotnym aspektem profilaktyki jest także szybkie leczenie infekcji układu moczowego czy narządów miednicy mniejszej, regularne wykonywanie kontrolnych badań obrazowych po zabiegach operacyjnych oraz eliminacja czynników obniżających odporność — w tym modyfikacja stylu życia, właściwe odżywianie i unikanie używek. Szeroka edukacja zdrowotna oraz wzrost świadomości na temat objawów wymagających natychmiastowej interwencji medycznej są kluczowe, zwłaszcza w grupach wysokiego ryzyka, takich jak osoby starsze, pacjenci z immunosupresją czy chorobami przewlekłymi. Podejmując działania prewencyjne na każdym etapie opieki medycznej, można znacząco zredukować liczbę przypadków oraz ciężkość przebiegu zapalenia otrzewnej.
Pomimo postępów w diagnostyce i leczeniu zapalenia otrzewnej, choroba ta niesie ze sobą szereg poważnych powikłań, które w dużej mierze zależą od czasu trwania stanu zapalnego, przyczyny oraz ogólnego stanu zdrowia chorego. Najbardziej niebezpieczne i bezpośrednio zagrażające życiu są powikłania ogólnoustrojowe, takie jak sepsa (posocznica) i wynikająca z niej niewydolność wielonarządowa, obejmująca najczęściej układ krążenia, oddechowy, nerki oraz wątrobę. Kluczowe znaczenie dla ograniczenia tych zagrożeń ma szybkie rozpoznanie oraz natychmiastowe wdrożenie leczenia, ponieważ opóźnienie może doprowadzić do rozwoju wstrząsu septycznego, zaburzeń elektrolitowych, głębokiej dehydratacji i kwasicy metabolicznej. Często obserwowane są także powikłania miejscowe, takie jak ropnie wewnątrzbrzuszne, przetoki jelitowe, zrosty otrzewnowe czy wtórna niewydolność przewodu pokarmowego, które mogą skutkować przewlekłymi dolegliwościami bólowymi, częstymi nawrotami infekcji i niedrożnością jelit wymagającą interwencji chirurgicznej. Pacjenci po przebytym zapaleniu otrzewnej, zwłaszcza o ciężkim, uogólnionym przebiegu, są również narażeni na powikłania związane z długotrwałymi hospitalizacjami – wtórne zakażenia szpitalne, zakrzepicę, a także zaburzenia odżywiania i utratę masy ciała, które mogą opóźniać rekonwalescencję oraz pogarszać prognostyk. Ważne są także powikłania związane z leczeniem chirurgicznym, takie jak krwawienia, zakażenia rany pooperacyjnej czy incydenty zakrzepowo-zatorowe. U części chorych, zwłaszcza z chorobami współistniejącymi, rozwinąć mogą się przewlekłe zespoły bólowe oraz trwałe upośledzenie funkcji przewodu pokarmowego, skutkujące koniecznością wielomiesięcznego leczenia czy też reoperacji. Wśród pacjentów dializowanych występuje ryzyko trwałego uszkodzenia otrzewnej, z ograniczeniem możliwości dalszego prowadzenia dializoterapii oraz rozwoju stanu zapalnego o charakterze włókniejącym. Skuteczne zapobieganie powikłaniom wymaga wielospecjalistycznej opieki, trafnej diagnostyki i wczesnego wdrażania działań terapeutycznych oraz rehabilitacyjnych. Szczególną uwagę należy zwracać na monitorowanie parametrów życiowych, regularne badania kontrolne i ścisłą współpracę pacjenta z zespołem medycznym przez cały okres leczenia i rekonwalescencji.
Podsumowanie
Zapalenie otrzewnej to poważne schorzenie zagrażające życiu, dlatego kluczowe jest szybkie rozpoznanie objawów i wdrożenie odpowiedniego leczenia. Poznanie najczęstszych przyczyn oraz wczesnych symptomów, takich jak silny ból brzucha czy wzdęcia, pomaga uniknąć powikłań. Diagnostyka opiera się na badaniu klinicznym i obrazowym, natomiast skuteczne leczenie wymaga niejednokrotnie interwencji chirurgicznej oraz antybiotykoterapii. Profilaktyka i właściwe leczenie innych schorzeń jamy brzusznej mogą znacząco zmniejszyć ryzyko wystąpienia zapalenia otrzewnej. Szybka reakcja i specjalistyczna opieka medyczna są kluczowe dla zdrowia i życia pacjenta.
